Wacław Bębnowski – życie i twórczość

2013-12-28 21:47:00


Wacław Bębnowski – życie i twórczość

Wacław Bębnowski był artystą, który nie tyle tworzył z wielką starannością dekoracyjne bibeloty, o ile rozumiał i doceniał znaczenie sztuki użytkowej, której poświęcił przecież całe życie. Nawet gdy tendencje secesyjne w Polsce wygasły, artysta nie poddał się nowym modom, lecz konsekwentnie realizował swoją wizję artystyczną. Obecnie największa ilość prac artysty zgromadzona jest w Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku, w Muzeum Mazowieckim w Płocku oraz w rękach kolekcjonerów prywatnych i rodziny artysty, duża część prac zaginęła.


Edukacja i początek twórczości


Wacław Bębnowski urodził się w 1865 roku w Dubieńcu w powiecie połockim jako syn Aleksandra i Franciszki z Korsaków. Zmarł w 1945 roku w Aleksandrowie Kujawskim, gdzie został pochowany. Już jako dziecko zdradzał zdolności i zamiłowanie do rzeźby. Z powodu słabego zdrowia początkowe nauki pobierał w domu, a nie jak jego rodzeństwo w szkołach witebskich. Za namową malarza Jana Chruckiego, członka Akademii Petersburskiej, z którym był spokrewniony, został skierowany przez rodziców na drogę artystyczną. Ukończył szkołę budownictwa i rzeźby w Moskwie. W latach 1888-1897 studiował z przerwami w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie pod kierunkiem Izydora Jabłońskiego i Alfreda Dauna. Podczas nauki w krakowskiej szkole artysta odniósł swe pierwsze sukcesy – srebrny medal za studium w rzeźbie (1889/90) oraz o rok późniejszy złoty medal za Chłopca grającego na piszczałce (1890/91). W 1893 roku uzyskał stypendium F. Urbańskiego na cztery lata. W 1895, ale być może i wcześniej, studiował w paryskiej Académie Colarossi u Françoisa Laurenta Rolarda. Przebywał również w Monachium, gdzie poważnie zainteresował się sztuką stosowaną. Po powrocie do Krakowa zaczął wytwarzać wraz z przyjacielem z lat szkolnych Leonem Kowalskim rzeźby dekoracyjne oraz ceramikę artystyczną. W 1898 roku wystawił ze Stanisławem Budzińskim w Salonie Krywulta swoje rzeźby (Królowa Anielska, Utopiona, Chrystus); artyści wystąpili wówczas jako firma o nazwie Spółka Krakowska Artystyczna. Obaj artyści wystawiali wspólnie swoje prace także w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych w 1898 i 1899 roku. W 1898 roku Bębnowski ożenił się z Zofią Gołęcką, córką krakowskiego majstra garncarskiego, żona niejednokrotnie pozowała artyście do jego rzeźb. W tym czasie otrzymał od poznanego jeszcze w Paryżu Antoniego Wodzinowskiego propozycję założenia wytwórni rzeźb i wazonów artystycznych w jego majątku Służewo na Kujawach, gdzie znajdowała się jedna z największych w kraju cegielni. Wytwórnię prowadził Bębnowski od 1903 roku. W tym czasie wykonał dla Wodzinowskich popiersia przodków, które zostały umieszczone w służewskim pałacu (spalonym w 1945 roku). Równocześnie zrealizował wiele prac do okolicznych kościołów w Nieszawie, Bielawie i Raciążku oraz wystrój rzeźbiarski dla gotyckiego kościoła Św. Jana Chrzciciela w Służewie.


Atelier na Kujawach


W 1905 roku Bębnowski kupił od Wodzinowskich starą karczmę z ogrodem w Aleksandrowie Kujawskim. Artysta założył tam pracownię i zamieszkał w Aleksandrowie na stałe, warto dodać, że był to teren obfitujący w dobrą glinę garncarską. Swoje wyroby sprzedawał z dużym powodzeniem w pobliskim Ciechocinku. Przebywających tam kuracjuszy zachęcało zarówno staranne wykonanie jak i przystępne ceny jego dzieł. Prace wysyłał również do Warszawy (m.in. do antykwariatu Zofia), Krakowa i za granicę, do Berlina oraz przez dłuższy czas do Anglii. Wiadomo, że w 1931 roku dostarczał dla firmy Marii Harper w Londynie wazony, dzbanki i figurki, które cieszyły się dużą popularnością. Swe wyroby ceramiczne pokazał na indywidualnej wystawie rzeźby stosowanej do garncarstwa w 1904 roku w Salonie Krywulta. Swoje prace pokazywał w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych na wystawach zbiorowych w latach 1900, 1902, 1903 oraz 1906. Największą liczbę swych wyrobów zaprezentował na ostatniej z powyższych, wszystkie one zostały sprzedane w 1907 roku. W 1915 roku zmarła żona artysty, rok po jej śmierci ożenił się ponownie z Heleną Durajską. Do wybuchu II wojny światowej nadal prowadził pracownię oraz w latach 1922-1930 pracował jako nauczyciel rysunku w miejscowym gimnazjum.


Charakterystyka twórczości


Wacław Bębnowski zapisał się w polskiej historii sztuki jako rzeźbiarz i ceramik. We wczesnym okresie twórczości, do około 1910-1912 roku, uprawiał również malarstwo. Były to zazwyczaj niewielkiego formatu pejzaże olejne i akwarele.


Prace rzeźbiarskie artysty mają w dużej części charakter symboliczny, nawiązujący często do tematyki literackiej m.in. mitologii Dalekiego Wschodu. Artysta tworzył także portrety rzeźbiarskie – wykonał m.in. portret W. Tetmajerowej oraz portret żony. Osobną grupę stanowią akty leżących kobiet o zabarwieniu erotycznym.


Z warsztatu ceramicznego Bębnowskiego wyszło wiele dekoracyjnych bibelotów – wazonów, kałamarzy, talerzy, waz, kart wizytowych, popielnic – w których artysta zamknął własny świat baśni i rzeczywistości. Jego dzieła powstawały w duchu modnej wówczas secesji – w szczególności paryskiej oraz berlińskiej. W jego dziełach uwidacznia się świat natury – roślin oraz motywów zoomorficznych. Prace Bębnowskiego odwołują się do różnych okresów w sztuce i różnych kultur. Jego ceramika w formie przypomina bardzo często antyczną ceramikę grecką. Możliwe, że Bębnowski śledził badania archeologiczne w Knossos prowadzone od 1900 roku przez Artura Evansa. Dodatkowo spośród zgromadzonych w domu artysty fotografii i książek o sztuce, spora część dotyczyła greckich urn oraz popielnic. Przywołaniem ducha gotyku było np. wykonanie kilku rzeźb chimer i maszkaronów wzorowanych na zrekonstruowanych przez Viollet-le-Duca rzygaczach katedry Notre Dame. Znacznie częściej w pracach tego artysty przejawiają się zainteresowania kultura i sztuką Dalekiego Wschodu. Wykonał m.in. posążki Buddy, siedzące lwy, przypominające te sprzed chińskich świątyń, oraz przyciski na biurko w postaci medytującego Bodhisattwy.

W dorobku Bębnowskiego swe miejsce znalazła również fascynacja sztuką egipską. Świadczyć o tym mogą kałamarze z głową sfinksa, świeczniki i wazy o kształtach egipskich.


Podobnie jak reszta działających wówczas artystów Bębnowski zainteresował się także nurtem sztuki rodzimej, przesiąkniętym ludowym folklorem Podhala oraz w mniejszym stopniu tradycjami kujawskimi. Ludowość podkreślał raczej tematem przedstawienia niż formą przedmiotu. Często powtarzanym motywem jest postać starego mężczyzny-żebraka, ukazanego na tle pnia dębu, na którym znajduje się maleńka kapliczka. Folklor kujawski ujawnia się w stosowaniu przez artystę ornamentu ciągłego w formie rytmicznie powtarzających się, stylizowanych kwiatów, spotykanych w strojach kujawskich (na obrzeżach fartuchów). Artysta entuzjastycznie odnosił się również do czarnej ceramiki z Polesia, w której najbardziej cenił szlachetność form.


Bębnowski na tle innych twórców


Tematyka prac Bębnowskiego czerpiąca z form roślinnych, zoomorficznych wzbogaconych o formy baśniowo-fantastyczne, czy też przedmiotów z motywem nagiej kobiety nie jest niczym odosobnionym na tle twórczości artystów polskich stosujących stylistykę secesyjną. Tendencje secesyjne panujące w ceramice europejskiej dotarły do Polski stosunkowo późno, bo dopiero po 1900 roku. Prace Wacława Bębnowskiego z powodzeniem umieścić można obok realizacji Konstantego Laszczki (1865-1945), Stanisława Jagmina (1875-1961), czy też Jana Szczepkowskiego (1878-1964). Pierwszy z wyżej wymienionych artystów bardzo chętnie sięgał po formy zoomorficzne, często też nawiązywał do sztuki ludowej. Wśród jego dorobku spotkać można prace z motywem bawiących się satyrów z dziećmi, figury wodników inspirowane rzeźbą Rodina. Prace wykonywał w fajansie i terakocie, pokrywał je barwnymi emaliami. Motyw nagiej kobiety pojawia się u m.in. u Szczepkowskiego, w stylistykę secesyjną wpisuje się jego waza z wieńcem nagich figur w tanecznym kręgu oplatających brzusiec, pokryta różowo-seledynową emalią. Uczniem Laszczki był również Stanisław Jagmin, który także korzystał z typowych dla secesji motywów, poza tym stosował specjalny rodzaj szkliw dekoracyjnych, tzw. flambé. Każdy z wymienionych wyżej artystów jawi się jako odrębna indywidualność, tworząca w swoim własnym stylu. W tyle za nimi nie pozostaje pracujący na uboczu głównych ośrodków artystycznych Wacław Bębnowski. Tworzona na Kujawach ceramika została doceniona przede wszystkim przez środowisko lokalne, o czym świadczą artykuły z ówczesnych gazet, ale także miała swoją wartość na tle ogólnopolskiego rzemiosła skoro prace Bębnowskiego były pokazywane na wystawach warszawskich. Ceramika Bębnowskiego jest charakterystyczna nie tyle z uwagi na tematykę, czy formę, lecz ze względu na specyficzną technikę jaką stosował. Bębnowski opracował technikę patynowania terakoty na różnorodne odcienie brązów. Artysta nie pokrywał swych prac emaliami, lecz malował je, najczęściej stosując odcienie zieleni i ugrów. Uzyskiwał w ten sposób artystyczny efekt „postarzenia” tworzonych przedmiotów, które zdają się imitować przedmioty wykonane w brązie lub mosiądzu. W pracach tego artysty na tle naturalnego koloru gliny „przebijają” się odcienie nałożonej farby, tworząc z podstawowym materiałem jednolitą całość. Największy wpływ na polskich ceramików tworzących w stylistyce secesyjnej miało francuskie środowisko artystyczne. Laszczka, Szczepkowski, Jagmin oraz Bębnowski przebywali we Francji przez jakiś czas, pogłębiając swoją wiedzę w tamtejszych szkołach artystycznych, była to doskonała okazja by osobiście poznać twórczość Art Nouveau. Mimo swego krótkiego pobytu we Francji także Bębnowski zdołał zaczerpnąć z doświadczeń tamtejszych sztuk dekoracyjnych.